୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction)

ମଣିଷର ଖାଲି ଆଖିକୁ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଲେନ୍ସ ବା ପରିବର୍ଦ୍ଧକ କାଚର ବ୍ୟବହାର କରାଗଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର (Microscope) ର ଉଦ୍ଭାବନରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା। ଏକ ସାଧାରଣ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ୧୦୦ ରୁ ୪୦୦ ଗୁଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ କରି ଦେଖାଇପାରେ।

୨. ପ୍ରାଥମିକ ଆବିଷ୍କାର (Early Discoveries)

ରବର୍ଟ ହୁକ୍ (୧୬୬୫): ସେ ‘ମାଇକ୍ରୋଗ୍ରାଫିଆ’ (Micrographia) ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିବା ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ କର୍କ (Cork) କୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରି ସେଥିରେ ମହୁଫେଣା ପରି କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀ ଦେଖିଲେ। ସେ ଏହି କୋଠରୀଗୁଡ଼ିକୁ ‘କୋଷ’ (Cell) ନାମରେ ନାମିତ କରିଥିଲେ।
ଆଣ୍ଟୋନି ଭାନ୍ ଲ୍ୟୁୱେନହକ୍ (୧୬୬୦ ଦଶକ): ସେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲେନ୍ସ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମ କରି ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଏବଂ ରକ୍ତ କୋଷର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ‘ଅଣୁଜୀବ ବିଜ୍ଞାନର ଜନକ’ (Father of Microbiology) କୁହାଯାଏ।

୩. କୋଷ କ’ଣ? (What is a Cell?)

କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ। ସମସ୍ତ ଜୀବ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କର ଆକାର, ପ୍ରକାର ଏବଂ ଗଠନ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ପିଆଜ ଚୋପା କୋଷ (Onion Peel Cells): ଏଗୁଡ଼ିକ ଆୟତାକାର ଏବଂ ଏଥିରେ କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଏ।
ଗାଲ କୋଷ (Human Cheek Cells): ଏଗୁଡ଼ିକ ବହୁଭୁଜ ଆକୃତିର ଏବଂ ଏଥିରେ କୋଷଭିତ୍ତି ନଥାଏ।

୩.୧ କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ (Parts of a Cell)

୧. କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ (Cell membrane): ଏହା କୋଷର ପତଳା ବାହ୍ୟ ଆବରଣ। ଏହା କୋଷ ମଧ୍ୟକୁ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରବେଶ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

୨. କୋଷ ଜୀବକ (Cytoplasm): ଏହା ଏକ ଜେଲି ପରି ପଦାର୍ଥ। କୋଷର ସମସ୍ତ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏଠାରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

୩. ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus): ଏହା କୋଷର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ଏକ ଗୋଲାକାର ଗଠନ। ଏହା କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

୪. କୋଷଭିତ୍ତି (Cell wall): ଏହା କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ବାହାରେ ଏକ ଶକ୍ତ ଆବରଣ, ଯାହା ଗଛକୁ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରଦାନ କରେ।

୫. ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ (Plastids): ଏହା ମଧ୍ୟ କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥାଏ। ହରିତ୍‌କଣା (Chloroplasts) ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୬. ରସଧାନୀ (Vacuole): ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଏହା ବଡ଼ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଜଳ, ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ତଥା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖେ। ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଏହା ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର।

୭. ମାଇଟୋକ୍ରଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria): ଏହାକୁ କୋଷର ‘ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା କୋଷ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ସାରାଂଶ: କୋଷ ହେଉଛି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର କାରଖାନା ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ନିଜ ନିଜର କାମ କରନ୍ତି।

୪. ଜୀବକୋଷର ଆକାରରେ ବିଭିନ୍ନତା (Variation in Cell Shape)

ଜୀବକୋଷଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକାରର ହୋଇଥାନ୍ତି।

୧. ପ୍ରାଣୀ କୋଷ (Animal cells):

ମାଂସପେଶୀ କୋଷ (Muscle cell): ଏଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଦୁଇ ମୁଣ୍ଡ ମୁନିଆ (Spindle-shaped), ଯାହା ଶରୀରର ହଲଚଲ ବା ଗତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସ୍ନାୟୁ କୋଷ (Nerve cell): ଏହା ଲମ୍ବା ଏବଂ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ। ଏହା ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ବାର୍ତ୍ତା ବା ସଙ୍କେତ ପଠାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଗାଲ କୋଷ (Cheek cell): ଏଗୁଡ଼ିକ ପତଳା ଏବଂ ଚେପ୍ଟା, ଯାହା ଏକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୨. ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ (Plant cells):

ଏଗୁଡ଼ିକ ଆୟତାକାର, ଅଣ୍ଡାକୃତି କିମ୍ବା ଲମ୍ବା ନଳୀ ପରି ହୋଇଥାନ୍ତି।
କେତେକ କୋଷ ନଳୀ ସଦୃଶ ହୋଇ ଗଛର ମୂଳରୁ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ପରିବହନ କରନ୍ତି।

୫. ଜୀବନର ସଂଗଠନ ସ୍ତର (Levels of Organisation)

ଏକ ଜୀବ କିପରି ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାର କ୍ରମ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା: କୋଷ (Cell) → ଟିସୁ (Tissue) → ଅଙ୍ଗ (Organ) → ଅଙ୍ଗ ସଂସ୍ଥାନ (Organ system) → ଜୀବ (Organism)

ଏକକୋଷୀ ଜୀବ (Unicellular): ଯେଉଁ ଜୀବ ଗୋଟିଏ କୋଷରେ ଗଠିତ (ଯଥା: ଆମିବା, ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ)।
ବହୁକୋଷୀ ଜୀବ (Multicellular): ଅନେକ କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଜୀବ (ଯଥା: ମଣିଷ, ଗଛ)।
ମନେରଖନ୍ତୁ: ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଏକ ଏକକ କୋଷ (ଅଣ୍ଡା କୋଷ) ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ଓଟପକ୍ଷୀର ଅଣ୍ଡା ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜୀବକୋଷ।

୬. ଅଣୁଜୀବ (Microorganisms/Microbes)

ଏଗୁଡ଼ିକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବ, ଯାହାଙ୍କୁ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ବିନା ଦେଖିବା ଅସମ୍ଭବ।

ପ୍ରକାର: ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ (Protozoa), ଶୈବାଳ (Algae), କବକ (Fungi), ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Bacteria) ଏବଂ ଭୂତାଣୁ (Viruses)।

ଅବସ୍ଥାନ: ଏମାନେ ଜଳ, ମାଟି, ବାୟୁ, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଆମ ଶରୀର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ରହନ୍ତି।

୬.୧ ଉଦ୍ଭାବନ ଏବଂ ଉଦାହରଣ:

ପୋଖରୀ ପାଣି: ଆମିବା, ପାରାମେସିୟମ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶୈବାଳ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ମାଟି: କବକ (ଯଥା: ପାଉଁରୁଟିରେ ଲାଗୁଥିବା କବକ), ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଭୂତାଣୁ (Viruses): ଏଗୁଡ଼ିକ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ନୁହଁନ୍ତି। ଏମାନେ କେବଳ ଜଣେ ପୋଷକ (Host) ଶରୀର ଭିତରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି ଏବଂ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

୭. ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଅଣୁଜୀବ

ଏମାନେ ପଚାସଢ଼ା ପନିପରିବା ଓ ଫଳ ଉପରେ ବଢ଼ନ୍ତି।
ସଂରକ୍ଷଣ: ଅଚାର ଏବଂ ମୁରବ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭଲ ରହେ, କାରଣ ସେଥିରେ ଥିବା ଲୁଣ ଓ ଚିନି ‘ସଂରକ୍ଷକ’ (Preservatives) ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି ଓ ଅଣୁଜୀବଙ୍କୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅନୁକୂଳତା: ଏମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗରମ (ଗରମ ପ୍ରସ୍ରବଣ) ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୀତ (ବରଫ) ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି।
ଉପକାରିତା: କେତେକ ଅଣୁଜୀବ ଆମ ଅନ୍ତ୍ର (Intestine) ଭିତରେ ରହି ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସାରାଂଶ: ଅଣୁଜୀବମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଯେତିକି କ୍ଷତିକାରକ, ସେତିକି ଉପକାରୀ ମଧ୍ୟ।

୮. ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କର ଭୂମିକା (Role of Microorganisms)

(କ) ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଫେଇ:

ଅପଘଟନ: ଅଣୁଜୀବମାନେ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପଚାଇ ସାର (Manure) ରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି। ଏହା ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱର ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରି ପରିବେଶକୁ ସଫା ରଖେ।
ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍: କେତେକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବିନା ଅମ୍ଳଜାନରେ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ପଚାଇ ମିଥେନ୍ (Biogas) ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ତୈଳ ପ୍ରଦୂଷଣରୁ ମୁକ୍ତି: ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ଡଃ ଆନନ୍ଦ ମୋହନ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଏପରି ଏକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ ଯାହା ସମୁଦ୍ରରେ ଢାଳି ହୋଇଥିବା ତେଲକୁ ଖାଇ ସଫା କରିପାରେ।

(ଖ) ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ:

୧. ଇଷ୍ଟ (Yeast): ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର କବକ। ଏହା ଚକଟା ଅଟାକୁ ଫୁଲାଇ କୋମଳ କରିଥାଏ (CO₂ ଏବଂ ମଦ୍ୟସାର ନିର୍ଗତ କରି)। ଏହା ପାଉଁରୁଟି, କେକ୍ ଏବଂ ପେଷ୍ଟ୍ରି ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

୨. ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ (Lactobacillus): ଏହି ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ କ୍ଷୀରକୁ ଦହିରେ ପରିଣତ କରେ। ଏହା ଇଡଲି ଓ ଦୋସା ମଇଦାକୁ ଫେଣାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ୩. ରାଇଜୋବିୟମ୍ (Rhizobium): ଏହା ସିମ୍ବ ଜାତୀୟ ଗଛର ଚେରରେ ରହି ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ସଂଗ୍ରହ (Nitrogen Fixation) କରେ ଏବଂ ମାଟିର ଉର୍ବରତା ବଢ଼ାଏ।

(ଗ) କ୍ଷୁଦ୍ର ଶୈବାଳ (Microalgae):

ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦ ପରି ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରି ଅମ୍ଳଜାନ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଅମ୍ଳଜାନର ଉତ୍ସ: ପୃଥିବୀର ଅଧାରୁ ଅଧିକ ଅମ୍ଳଜାନ ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଶୈବାଳମାନେ ହିଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ସୁପରଫୁଡ୍: ସ୍ପିରୁଲିନା (Spirulina) ପରି ଶୈବାଳରେ ପ୍ରଚୁର ପ୍ରୋଟିନ୍ ଏବଂ ଭିଟାମିନ୍ B12 ଥାଏ।

୯. କୋଷ – ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ

ଏକକୋଷୀ: ଗୋଟିଏ କୋଷ ଶରୀରର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ (ଯଥା: ଆମିବା, ଇଷ୍ଟ)।
ବହୁକୋଷୀ: ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୋଷ ରହିଥାନ୍ତି।
ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ କୋଷ: ଏଥିରେ କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସୁଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି (True Nucleus) ନଥାଏ। ଏହାକୁ ‘ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଏଡ୍’ କୁହାଯାଏ।
ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ କୋଷଭିତ୍ତି ଓ ହରିତ୍‌କଣା ଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ନଥାଏ।

୧୦. ସାରାଂଶ (Summary Points)

ଅଣୁଜୀବମାନେ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର (ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, କବକ, ଶୈବାଳ, ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ, ଭୂତାଣୁ)।
କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ଆଧାର। ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଗଠନଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି।
ଭୂତାଣୁ (Viruses) କେବଳ ଜଣେ ପୋଷକ ଶରୀର ଭିତରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି।
ଅଣୁଜୀବମାନେ ଆମ ପରିବେଶ ସଫା ରଖିବା, ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରିବା ଏବଂ ମାଟିକୁ ଉର୍ବର କରିବାରେ ଅମୂଲ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।