କୋଷ ଆବିଷ୍କାରର ଇତିହାସ (Timeline of Cell Discovery)

ଜୀବମାନଙ୍କର ପ୍ରକାରଭେଦ (କୋଷ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ)

ଶରୀର ଗଠନ କରୁଥିବା କୋଷର ସଂଖ୍ୟାକୁ ଆଧାର କରି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ଏକକୋଷୀ ଜୀବ (Unicellular Organisms)

• ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କର ଶରୀର କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର କୋଷରେ ଗଠିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏକକୋଷୀ ଜୀବ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ (Bacteria), ନୀଳହରିତ୍ ଶୈବାଳ (Blue-green algae) ଏବଂ ଆଦିପ୍ରାଣୀ (Protozoa) ।

୨. ବହୁକୋଷୀ ଜୀବ (Multicellular Organisms)

• ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶରୀର ଏକାଧିକ କିମ୍ବା ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ କୋଷରେ ଗଠିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବ କୁହାଯାଏ ।

• ଉଦାହରଣ: ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ (Plants) ଓ ପ୍ରାଣୀ (Animals) ।

କୋଷ: ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ (Cell: The Fundamental Unit of Life)

• ମୌଳିକ ଏକକ: ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷର ନିଜେ ଜୀବନଧାରଣ କରିବା କ୍ଷମତା ସହିତ ଜୀବର ସମସ୍ତ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୂଚାରୁ ରୂପେ ସମ୍ପାଦନ କରିବାର କ୍ଷମତା ଥାଏ । ସେଥିପାଇଁ କୋଷକୁ “ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ” କୁହାଯାଇଥାଏ ।

• କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନ (Division of Labour):

  • ବହୁକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନ ଦେଖାଯାଏ । ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦକ୍ଷତାର ସହ କରିବା ପାଇଁ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ ।

  • ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭାଜନ ଧାରାଟି କେବଳ ଶରୀରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗୋଟିଏ କୋଷ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।

• କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା (Cell Organelles): କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗିକା ଥାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକାର ସଂଖ୍ୟା, ଆକାର, ପ୍ରକାର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଧାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ଏବଂ ଏମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି ।

ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁସାରେ କୋଷର ପ୍ରକାରଭେଦ

ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନବାଦୀଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ପ୍ରାକ୍-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ (Prokaryotic Cell)

• ଜୀବନର ବିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାକ୍-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।

• ଏହାର ଗଠନ ସରଳ ଏବଂ ଏଥିରେ ସୁସଂଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି ନଥାଏ ।

୨. ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ (Eukaryotic Cell)

• ପ୍ରାକ୍-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷର ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ବହୁ ପରେ ଏହି ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷର ଉନ୍ମେଷ ବା ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା ।

• ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୋଷର ଆକାର, ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥାଏ ।

ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ

ଯଦି ଆମେ ଏକ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷକୁ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର (Microscope) ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖିବା, ତେବେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅଂଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିପାରିବା:

1. କୋଷଝିଲ୍ଲୀ (Cell Membrane / Plasma Membrane): କୋଷର ବାହ୍ୟ ଆବରଣ, ଯାହା କୋଷକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ ।

2. କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm): କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଏବଂ ନ୍ୟଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜେଲି ସଦୃଶ ତରଳ ପଦାର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି ।

3. ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus): କୋଷର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର, ଯାହା କୋଷର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପରିଚାଳନା କରେ ।

କୋଷଝିଲ୍ଲୀ (Cell Membrane / Plasma Membrane)

• ବାହ୍ୟ ଆବରଣ: କୋଷଝିଲ୍ଲୀ କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଆବରଣ କରି ରଖିଥାଏ । ଏହା ଅତି ପତଳା ଏବଂ ଛିଦ୍ର ଯୁକ୍ତ (Porous) ।

• ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ (Selectively Permeable Membrane): କୋଷଝିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ଛିଦ୍ର ଗୁଡ଼ିକ ଦେଇ କେବଳ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ ହିଁ କୋଷ ଭିତରକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ଭିତରୁ ବାହାରକୁ ଆସିପାରନ୍ତି । ଏହା ସବୁ ପଦାର୍ଥକୁ ଯାତାୟାତ କରିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହାକୁ “ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ” କୁହାଯାଏ ।

ପଦାର୍ଥର ଯାତାୟାତ ପ୍ରକ୍ରିୟା

କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଦାନର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ:

1. ବିସରଣ (Diffusion): ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅଦାନ-ପ୍ରଦାନ ହୁଏ । କୋଷ ଭିତରୁ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂) ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରକୁ ଆସେ ଏବଂ ବାହାରୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ଗ୍ୟାସ୍ କୋଷ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

2. ପରାସରଣ (Osmosis): କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଦେଇ ଜଳ ଅଣୁର ଯାତାୟାତ ବା ପରିବହନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପରାସରଣ କୁହାଯାଏ । ଜଳ ସର୍ବଦା ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଞ୍ଚଳରୁ କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗତି କରିଥାଏ ।

3. ସକ୍ରିୟ ପରିବହନ (Active Transport): କେତେକ ଅଣୁ ବା ଆୟନକୁ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଦେଇ ଯାତାୟାତ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିର (ATP) ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଥାଏ, ଯାହାକୁ ସକ୍ରିୟ ପରିବହନ କୁହାଯାଏ ।

୧. କୋଷଭିତ୍ତି (Cell Wall)

• ବାହ୍ୟ କଠିନ ଆବରଣ: ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ କୋଷରେ କୋଷଝିଲ୍ଲୀର ବାହାର ପଟେ ଆଉ ଏକ ଶକ୍ତ ଆବରଣ ଥାଏ, ଯାହାକୁ କୋଷଭିତ୍ତି କୁହାଯାଏ । (ମନେରଖନ୍ତୁ: ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ କୋଷଭିତ୍ତି ନଥାଏ) ।

• ଉପାଦାନ: ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ (Cellulose) ନାମକ ଏକ ଜଟିଳ ଶ୍ଵେତସାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଏହା ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ କୋଷକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକୃତି ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ପରିବେଶରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ତା ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ ।

୨. କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm)

• ଅବସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରକୃତି: କୋଷଜୀବକ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଏବଂ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ । ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ତରଳ ବା ଅର୍ଦ୍ଧତରଳ (Semi-fluid) ଏବଂ ସର୍ବଦା ଗତିଶୀଳ ।

• ରାସାୟନିକ ଉପାଦାନ: ଏଥିରେ ଜୈବିକ (Organic) ଏବଂ ଅଜୈବିକ (Inorganic) ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ଉପାଦାନ ରହିଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଏନଜାଇମ୍ (ଉତ୍ସେଚକ) ଏବଂ ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) ଏଥିରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି ।

• କୋଷ କଙ୍କାଳ: କୋଷକୁ ଭିତରୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗଠନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ଆକ୍ଟିନ୍ (Actin) ଏବଂ ମାଇକ୍ରୋଟ୍ୟୁବୁଲ୍ସ (Microtubules) ପରି ପୁଷ୍ଟିସାର ପ୍ରସ୍ତୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଫିଲାମେଣ୍ଟ ବା ତନ୍ତୁମାନ ରହିଥାଏ ।

କୋଷଜୀବକରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ କୋଷ ଅଙ୍ଗିକା (Cell Organelles)

କୋଷଜୀବକ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜୀବନ୍ତ ଅଙ୍ଗିକା ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଗଠନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଧାରା ପରସ୍ପରଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria) – କୋଷର ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର

• ରାଇବୋଜୋମ୍ (Ribosome) – ପୁଷ୍ଟିସାର ସଂଶ୍ଳେଷଣ କେନ୍ଦ୍ର

• ଗଲ୍‌ଗୀ ବଡି (Golgi Body) – ପଦାର୍ଥ ପରିବହନ ଓ ପ୍ୟାକେଜିଂ

• ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ୍ (Endoplasmic Reticulum – ER) – ଆନ୍ତଃ-କୋଷୀୟ ପରିବହନ ଜାଲିକା

• ଲବକ (Plastid) – କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥାଏ (ଯେପରିକି ହରିତ୍‌ଲବକ)

• ରସଧାନୀ (Vacuole) – ଜଳ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ ଗହ୍ୱର

୧. ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria)

• ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥିତି: ଏହା କେବଳ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷରେ (Eukaryotic Cell) ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ଆକାର ସିଲିଣ୍ଡର୍ କିମ୍ବା କାକୁଡ଼ି ଭଳି ହୋଇଥାଏ ।

• ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଆବରଣ: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଦୁଇଟି ଝିଲ୍ଲୀ ବା ସ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।

  • ବହିଃ-ଝିଲ୍ଲୀ (Outer Membrane): ଏହା ଚିକ୍କଣ, ନମନୀୟ ଏବଂ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

  • ଅନ୍ତଃ-ଝିଲ୍ଲୀ (Inner Membrane): ଏହା ଭିତର ପଟକୁ ଭାଙ୍ଗି ହୋଇ ଆଙ୍ଗୁଠି ଭଳି ପ୍ରବର୍ଦ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହାକୁ କ୍ରିଷ୍ଟି (Cristae) କୁହାଯାଏ । ଏହି କ୍ରିଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଆଧାର (Matrix) କୁହାଯାଏ ।

• ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର ଓ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟର ଜାରଣ ବା ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟି ପ୍ରଚୁର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଶକ୍ତି ATP (Adenosine Triphosphate) ଅଣୁ ଆକାରରେ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ ।

  • ତେଣୁ, ATP କୁ କୋଷର ‘ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା’ (Energy Currency) ଏବଂ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ‘ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର’ (Power House of the Cell) କୁହାଯାଏ ।

• ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା (Semi-autonomous Organelle): ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ନିଜସ୍ୱ DNA ଏବଂ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଥାଏ । ଏହା ଯୋଗୁଁ ଏହା ନିଜ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କେତେକ ପୁଷ୍ଟିସାର ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା କୁହାଯାଏ ।

୨. ରସଧାନୀ (Vacuoles)

• ସଂଜ୍ଞା: କୋଷଜୀବକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ବଡ଼ ଥଳି ସଦୃଶ ଗଠନଗୁଡ଼ିକୁ ରସଧାନୀ କୁହାଯାଏ ।

ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ କୋଷରେ ରସଧାନୀର ଭୂମିକା:

1. ପ୍ରାଣୀ କୋଷ (Animal Cell): ସାଧାରଣତଃ ଏକକୋଷୀ ଆଦିପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବ୍ୟତିରେକ କଲେ ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ରସଧାନୀ ନଥାଏ (କିମ୍ବା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁବ୍ ଛୋଟ) ।

2. ଏକକୋଷୀ ଆଦିପ୍ରାଣୀ (Unicellular Protozoa): ଏମାନଙ୍କ କୋଷରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରସଧାନୀ ଥାଏ:

   • ସଙ୍କୋଚକ ରସଧାନୀ (Contractile Vacuole): ଶରୀରରେ ଜଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

   • ଖାଦ୍ୟ ରସଧାନୀ (Food Vacuole): ଖାଦ୍ୟର ହଜମ ବା ପାଚନ କ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।

3. ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ (Plant Cell): ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥିବା ରସਧାନୀଗୁଡ଼ିକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ବହୁତ ବଡ଼ ହୋଇଥାଏ (କେତେକ କୋଷରେ ଏହା କୋଷର ୯୦% ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥାଏ) । ଏଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ସ୍ଫୀତି (Turgidity) ଏବଂ ଦୃଢ଼ତା (Rigidity) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି ।

୧. ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ୍ (Endoplasmic Reticulum – ER)

• ଗଠନ ଓ ଅବସ୍ଥିତି: ଏହା କୋଷଜୀବକରେ ଥିବା ଏକ ନଳୀ ସଦୃଶ ଜାଲିକା । ଏହା ନ୍ୟଷ୍ଟିର ବାହ୍ୟ ସ୍ତର (Outer nuclear membrane) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।

• ପ୍ରକାରଭେଦ: ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜାଲିକା ପରସ୍ପରଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକ୍ ନୁହନ୍ତି, ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:

ପ୍ରକାର	ରାଇବୋଜୋମ୍‌ର ଅବସ୍ଥିତି	ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ
ଅମସୃଣ ER (Rough ER – RER)	ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଗୁଡ଼ିକ ଲାଗି ରହିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଏହା ଖରଖର ବା ଅମସୃଣ ଦେଖାଯାଏ ।	ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ବା ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବା ।
ମସୃଣ ER (Smooth ER – SER)	ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ରାଇବୋଜୋମ୍ ନଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାର ପୃଷ୍ଠ ଚିକ୍କଣ ବା ମସୃଣ ହୋଇଥାଏ ।	ସ୍ନେହସାର (Lipid/Fat) ସଂଶ୍ଳେଷଣ ବା ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବା ।

ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ୍‌ର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ:

• ପରିବହନ: କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରେରଣ କରିବାରେ ଏହା ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଥାଏ ।

• ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ବିପାକ: ଶରୀରକୁ ଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧ ଏବଂ ଦୂଷିତ ବା ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥର ନିରାକରଣ (Detoxification) ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥାଏ ।

• ଝିଲ୍ଲୀ ନିର୍ମାଣ: ଏହା କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ନିର୍ମାଣ (Membrane biogenesis) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହାୟତା କରିଥାଏ ।

୨. ଗଲ୍‌ଗୀ ବଡି (Golgi Bodies)

• ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥିତି: ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ବକ୍ରାକାର ଥଳି, ଚେପ୍ଟା ନଳୀ ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜାଲିକା ପରି । ଏଗୁଡ଼ିକ ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ୍ ନିକଟରେ ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ସମାନ୍ତରାଳ (Parallel) ଭାବରେ ସଜେଇ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି ।

• କାର୍ଯ୍ୟ (ସଂଚୟ ଓ ପରିବହନ): ରାଇବୋଜୋମ୍‌ରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ପୁଷ୍ଟିସାର (Protein) ଗଲ୍‌ଗୀ ବଡି ମଧ୍ୟରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା କୋଷର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପାନ୍ତରିତ ଓ ପ୍ୟାକେଜିଂ ହୋଇ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥାଏ ।

• ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ବିଶେଷତ୍ୱ:

  • ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥିବା ଗଲ୍‌ଗୀ ବଡିକୁ ଡିକଟିଓଜୋମ୍ (Dictyosome) କୁହାଯାଏ ।

  • ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦର କୋଷଭିତ୍ତି (Cell Wall) ତିଆରିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଏନଜାଇମ୍ (ଉତ୍ସେଚକ) କ୍ଷରଣ କରିଥାନ୍ତି ।

ଲାଇସୋଜୋମ୍ (Lysosome)

ଲାଇସୋଜୋମ୍ ହେଉଛି କୋଷଜୀବକରେ ଥିବା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଝିଲ୍ଲୀଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥଳି ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗିକା । ଏହାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ନାମକରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି:

୧. କୋଷର “ପାଚକ ଥଳୀ” (Digestive Bag)

• କାର୍ଯ୍ୟ: ଲାଇସୋଜୋମ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଚକ ଏନଜାଇମ୍ (Digestive Enzymes) ରହିଥାଏ ।

• କାରଣ: ଏହି ଏନଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ କୋଷ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ବାହ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଏବଂ କୋଷରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଜୈବିକ ଅଣୁକୁ (ଯେପରିକି ପୁଷ୍ଟିସାର, ସ୍ନେହସାର) ସହଜରେ ହଜମ ବା ପଚନ କରାଇପାରନ୍ତି । ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ କୋଷର “ପାଚକ ଥଳୀ” କୁହାଯାଏ ।

୨. କୋଷର “ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ” (Suicide Bag)

• କାର୍ଯ୍ୟ: କୋଷ ପୁରୁଣା ହେଲେ, କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ କିମ୍ବା ମୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଲେ, ଲାଇସୋଜୋମ୍ ନିଜେ ଫାଟିଯାଏ ।

• କାରଣ: ଲାଇସୋଜୋମ୍ ଫାଟିଯିବା ଫଳରେ ସେଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା ପାଚକ ଏନଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ନିଜ କୋଷର ଅଙ୍ଗିକାଗୁଡ଼ିକୁ ହଜମ କରି ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଂଶରେ ପରିଣତ କରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଷକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି । ନିଜ କୋଷକୁ ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ “ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ” କୁହାଯାଏ ।

୧. ଲବକ (Plastid)

• ଅବସ୍ଥିତି: ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଦେଖାଯାଏ ।

• ପ୍ରକାରଭେଦ: ଲବକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

  1. ବର୍ଣ୍ଣହୀନ ଲବକ (Leucoplast): ଏଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦର ମୂଳ (ଚେର) ଏବଂ କାଣ୍ଡ ଭଳି ଅନ୍ଧକାର ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ପଡୁନଥିବା ଅଂଶରେ ରହିଥାନ୍ତି । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଖାଦ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖେ ।

  2. ରଞ୍ଜିତ ଲବକ (Chromoplast): ଏଗୁଡ଼ିକ ରଙ୍ଗୀନ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଆଦିରେ ରହିଥାନ୍ତି ।

• ହରିତ୍ ଲବକ (Chloroplast): ଉଦ୍ଭିଦର ପତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁଜ ଅଂଶରେ ଥିବା ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ରଞ୍ଜିତ ଲବକକୁ ହରିତ୍ ଲବକ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

• ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ପରି ହରିତ୍ ଲବକର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ DNA ଏବଂ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଥାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ-ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଅଙ୍ଗିକା କୁହାଯାଏ ।

୨. ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus)

• କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ: ନ୍ୟଷ୍ଟି ହେଉଛି କୋଷର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କେନ୍ଦ୍ର । କୋଷର ସମସ୍ତ ଜୈବିକ ଓ ରାସାୟନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ ।

• ଆବରଣ: ଏହାର ଆବରଣ ବା ଝିଲ୍ଲୀଟି ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ (Double-layered) ଏବଂ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

• ନ୍ୟଷ୍ଟି ଅନୁସାରେ କୋଷର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ: ନ୍ୟଷ୍ଟିର ଗଠନ ଓ ସଂଗଠନକୁ ଆଧାର କରି କୋଷକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

କୋଷର ପ୍ରକାର	ନ୍ୟଷ୍ଟିର ଗଠନ	ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ପ୍ରାକ୍-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ (Prokaryotic)	ଅସଂଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି	ଏଥିରେ ସୁସଂଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଝିଲ୍ଲୀ ନଥାଏ । ନ୍ୟଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଗୁଣସୂତ୍ର (Chromosome) ଓ ନିଉକ୍ଲିଓଲସ୍ (Nucleolus) ମଧ୍ୟ ନଥାଏ ।
ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷ (Eukaryotic)	ସୁସଂଗଠିତ ନ୍ୟଷ୍ଟି	ଏହାର ନ୍ୟଷ୍ଟି ଚାରିପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଝିଲ୍ଲୀ ଥାଏ ଏବଂ ଭିତରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଓ ନିଉକ୍ଲିଓଲସ୍ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରହିଥାନ୍ତି ।

ମନେରଖନ୍ତୁ: ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତିର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ସବୁବେଳେ ସମାନ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ (ଯେପରିକି ମଣିଷ ଶରୀରରେ ୪୬ଟି ବା ୨୩ ଯୋଡ଼ା କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ) ।

୩. କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ (Chromosome)

• DNAର ସଂଗଠନ:

  • ପ୍ରାକ୍-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷରେ ଥିବା DNA ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ କିମ୍ବା କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଜାଲିକା ଭାବରେ ସଜେଇ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି ।

  • କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ୟଷ୍ଟିୟ କୋଷରେ DNA ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ସୁସଂଗଠିତ ହୋଇ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଭିତରେ ରହିଥାନ୍ତି ।

• କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରକାଶ: କୋଷରେ ଥିବା କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦୁଇଟି ଧାରାରେ ଗଣନା କରାଯାଏ:

  1. ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ସଂଖ୍ୟା (Diploid – 2n): ଏହା ଶରୀର ଗଠନ କରୁଥିବା କାୟିକ ବା ସୋମାଟିକ୍ କୋଷରେ (Somatic Cell) ଦେଖାଯାଏ । ଏଠାରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଯୋଡ଼ି ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି ।

  2. ଅଗୁଣିତ ସଂଖ୍ୟା (Haploid – n): ଏହା ବଂଶବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଜନନ କୋଷରେ (Germ Cell) ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା କାୟିକ କୋଷର ଠିକ୍ ଅଧା ହୋଇଥାଏ ।